همچنين براى مسجد ايوان‌هايى هم درست كرد . « 1 » وى دو هلال و يك تخت از طلا به كعبه اهدا كرد . شيخ حسين باسلامه در بارهء ايوان‌ها مىنويسد : شايد مقصود فاسى از تعبير شرافات يا ايوان‌ها همان سراپرده‌هايى است كه براى نمازگزاران در مسجد درست شده است . نخستين‌ها در مسجد در اين مسجد نخستين بار از خدمهء مسجد الحرام كه از بردگان بودند ، سخن به ميان آمده اما تصريح به خواجه بودن يا نبودن آنان نشده است . اما معروف آن است كه يزيد ابن معاويه اوّلين كسى است كه از خواجه‌ها استفاده كرد و بعيد نمىنمايد كه از همان‌ها كسانى را به مسجد تقديم كرده باشد . از جملهء مطالبى كه مورّخان نوشته‌اند اين است كه بردگان در اين دوره صفوف نمازگزاران را در مسجد مرتب كرده ، از آن مراقبت مىكردند . « 2 » از نخستين‌هاى ديگر ، تشكيل صفوف در اطراف و دورادور كعبه است . « 3 » مردم در ماه رمضان در پشت مقام ابراهيم با فاصلهء زياد نماز خوانده و اجازه مىدادند هر كسى مىخواهد طواف كند . اما در امارت خالد بن عبدالله قسرى ، او دستور داد تا امام دقيقاً پشت مقام بايستد و صفوف هم دور كعبه يعنى در همهء اطراف آن حلقه بزند . وقتى به او اعتراض شد كه اين مانع از طواف افراد در اين وقت مىشود وى گفت كه طواف بايد بعد از نمازهاى مستحبى تراويح باشد . بنابراين نماز آغاز نمىشد مگر بعد از آن كه طواف تمام شود و بدين ترتيب مردم در يك مرحله نماز مىخواندند و در مرحلهء ديگر طواف مىكردند و اين امر زير نظر همان بردگان كه خدمهء كعبه بودند صورت مىگرفت .

--> ( 1 ) . تاريخ عمارة المسجد ، ص 23 ( 2 ) . اخبار مكه ازرقى ، ج 2 ، ص 52 . ( 3 ) . منائح الكرم ، ج 2 ، ص 31 - 33 سنجارى مىگويد كه براى نخستين بار حَجّاج اين كار را انجام داد . در بارهء اختلاف‌نظر در اين باره ، ايضاً از نظر فقهى ، به همان منبع بنگريد . « ج »